Κείμενα και Άρθρα

Μεγαλώνοντας, ο άνθρωπος δεν συναντά μόνο τις αλλαγές του σώματος. Συναντά ξανά τον χρόνο. Τον χρόνο που πέρασε, εκείνον που απομένει, όσα πραγματοποιήθηκαν και όσα ίσως δεν θα πραγματοποιηθούν ποτέ. Ρόλοι που για χρόνια έδιναν νόημα μπορεί να αλλάξουν. Η εργασία ολοκληρώνεται, οι σχέσεις μεταμορφώνονται, άνθρωποι χάνονται, το σώμα υπενθυμίζει περισσότερο τα όριά του. Δεν βιώνουν όλοι αυτές τις αλλαγές με τον ίδιο τρόπο· ούτε η τρίτη ηλικία είναι αναγκαστικά μια περίοδος παρακμής. Είναι όμως μια περίοδος κατά την οποία η ανθρώπινη ευαλωτότητα γίνεται συχνά περισσότερο ορατή.
Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα γεννιέται ένα σημαντικό ερώτημα, πώς μιλά ο άνθρωπος στον εαυτό του όταν δεν μπορεί πλέον να ελέγξει όλα όσα αλλάζουν;
Η αυτοσυμπόνια, όπως την ανέπτυξε θεωρητικά η Kristin Neff, δεν σημαίνει αυτολύπηση ούτε μια προσπάθεια να πείσουμε τον εαυτό μας ότι όλα είναι καλά. Περιγράφει μια στάση που συνδυάζει την καλοσύνη προς τον εαυτό αντί της σκληρής αυτοκριτικής, την αναγνώριση ότι η δυσκολία αποτελεί μέρος της κοινής ανθρώπινης εμπειρίας και την ενσυνείδητη παρουσία απέναντι σε όσα αισθανόμαστε, χωρίς ούτε να τα αρνούμαστε ούτε να χανόμαστε μέσα σε αυτά.
Αυτές οι τρεις διαστάσεις αποκτούν ιδιαίτερο βάρος όταν τις κοιτάξουμε μέσα από την εμπειρία της γήρανσης.
Η καλοσύνη προς τον εαυτό μπορεί να σημαίνει ότι αντί για το «έπρεπε ακόμη να μπορώ» εμφανίζεται σταδιακά μια διαφορετική φωνή: «αυτό που μου συμβαίνει είναι δύσκολο και χρειάζεται να το αναγνωρίσω». Δεν εξαφανίζεται έτσι η απώλεια. Αλλά μειώνεται η ανάγκη να μετατρέπεται κάθε περιορισμός σε κατηγορία εναντίον του εαυτού.
Η κοινή ανθρωπιά μας θυμίζει ότι η φθορά, η απώλεια, η ανάγκη για βοήθεια και τελικά η θνητότητα δεν αποτελούν προσωπική αποτυχία. Ανήκουν στην ανθρώπινη συνθήκη. Σε μια κοινωνία που συχνά συνδέει την αξία με την παραγωγικότητα, τη νεότητα και την αυτονομία, αυτή η αναγνώριση μπορεί να είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η ανάγκη για τον άλλον δεν αφαιρεί αυτομάτως την αξιοπρέπεια ενός ανθρώπου. Το ότι κάποιος αλλάζει δεν σημαίνει ότι γίνεται λιγότερο σημαντικός.
H ενσυνείδητη στάση δεν ζητά να απομακρυνθεί κανείς από το δύσκολο συναίσθημα. Ζητά περισσότερο να μπορεί να παραμείνει κοντά του χωρίς να γίνει ολόκληρη η ύπαρξή του αυτό το συναίσθημα. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο «νιώθω φόβο για αυτό που αλλάζει» και στο «η ζωή μου είναι πλέον μόνο φόβος». Ανάμεσα στο «πενθώ αυτό που έχασα» και στο «έχω χαθεί μαζί με αυτό που έχασα».
Σε αυτή την έννοια η αυτοσυμπόνια συναντά μια βαθύτερη υπαρξιακή διάσταση. Δεν επιχειρεί να μας προστατεύσει από την αβεβαιότητα της ζωής. Μας καλεί να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντί της.
Η γήρανση μπορεί να φέρει τον άνθρωπο πιο κοντά σε ερωτήματα που συχνά μπορούσε να αναβάλει σε νεότερες ηλικίες. Τι έχει τελικά αξία; Ποιος είμαι όταν ένας ρόλος τελειώνει; Τι μένει από εμένα όταν δεν μπορώ να κάνω όσα έκανα; Πώς ζω γνωρίζοντας περισσότερο από ποτέ ότι ο χρόνος δεν είναι απεριόριστος;
Η αυτοσυμπόνια δεν απαντά σε αυτά τα ερωτήματα. Ίσως όμως δημιουργεί έναν περισσότερο ασφαλή εσωτερικό χώρο μέσα στον οποίο μπορούν να τεθούν.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία γιατί συχνά ο άνθρωπος δεν υποφέρει μόνο από αυτό που συμβαίνει, αλλά και από την κρίση που ασκεί στον εαυτό του επειδή του συμβαίνει. Μπορεί να θρηνεί μια απώλεια και παράλληλα να θεωρεί ότι «θα έπρεπε να το έχει ξεπεράσει». Να φοβάται μια ασθένεια και να ντρέπεται επειδή φοβάται. Να χρειάζεται υποστήριξη και ταυτόχρονα να αισθάνεται ότι γίνεται βάρος. Το αρχικό βίωμα τότε συνοδεύεται από ένα δεύτερο επίπεδο πόνου: από την αίσθηση ότι δεν θα έπρεπε να αισθάνεται όπως αισθάνεται.
Εκεί ακριβώς μπορεί να βρίσκεται μια από τις σημαντικότερες λειτουργίες της αυτοσυμπόνιας: όχι στο να αφαιρέσει το δύσκολο συναίσθημα, αλλά στο να μην προσθέσει σε αυτό την αυτοαπόρριψη.
Η ερευνητική βιβλιογραφία στους μεγαλύτερους ενήλικες κινείται σε μια κατεύθυνση συμβατή με αυτή τη θεωρητική προσέγγιση. Η αυτοσυμπόνια έχει συσχετιστεί με θετικότερο συναίσθημα, μεγαλύτερο νόημα ζωής και ακεραιότητα του εγώ, ενώ συστηματικές ανασκοπήσεις τη συνδέουν με καλύτερους δείκτες ψυχολογικής προσαρμογής και ευεξίας και με χαμηλότερα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Τα στοιχεία αυτά είναι σημαντικά, αλλά δεν πρέπει να μετατρέπονται σε αιτιώδεις υποσχέσεις· οι ίδιοι οι ερευνητές επισημαίνουν την ανάγκη για ισχυρότερες μελέτες.
Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι η σημασία της αυτοσυμπόνιας μπορεί να γίνεται μεγαλύτερη όταν αυξάνονται οι μη ελέγξιμες δυσκολίες της προχωρημένης ηλικίας. Μια τετραετής μελέτη σε 264 μεγαλύτερους ενήλικες βρήκε σχέσεις της αυτοσυμπόνιας με ευνοϊκότερους δείκτες σωματικής υγείας κυρίως στην πιο προχωρημένη ηλικία. Οι συγγραφείς, όμως, είναι σαφείς ότι ο σχεδιασμός τους δεν αποδεικνύει αιτιότητα.
Αυτό το όριο της έρευνας είναι σημαντικό και σε ψυχοθεραπευτικό επίπεδο. Η αυτοσυμπόνια δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε μια ακόμη συνταγή για το πώς «πρέπει» να γερνά κανείς. Δεν χρειάζεται ο μεγαλύτερος άνθρωπος να είναι πάντα συμφιλιωμένος, ήρεμος ή θετικός. Έχει δικαίωμα να θυμώνει με αυτό που χάνει, να φοβάται, να θρηνεί, να δυσκολεύεται να αποδεχτεί το σώμα του ή να νοσταλγεί μια προηγούμενη εκδοχή της ζωής του.
Η αυτοσυμπόνια δεν ζητά να εξαφανιστούν αυτά τα βιώματα. Ζητά να μπορούν να υπάρχουν χωρίς να αφαιρούν από τον άνθρωπο το δικαίωμα στη φροντίδα και στην αξιοπρέπεια.
Ίσως αυτό σημαίνει ότι η αποδοχή δεν είναι ένα τελικό σημείο στο οποίο κάποτε φτάνουμε. Μπορεί να είναι μια σχέση που μεταβάλλεται καθημερινά. Μια μέρα ο άνθρωπος μπορεί να συμφιλιώνεται με ένα όριο και την επόμενη να θυμώνει ξανά μαζί του. Μπορεί να αισθάνεται ευγνωμοσύνη για όσα έζησε και ταυτόχρονα λύπη για όσα τελείωσαν. Αυτές οι φαινομενικά αντιφατικές εμπειρίες μπορούν να συνυπάρχουν.
Η ωρίμανση δεν απαιτεί να διαγραφεί καμία από αυτές.
‘Iσως η αυτοσυμπόνια έχει αξία ακριβώς επειδή δεν απαιτεί από τον άνθρωπο να γίνει κάτι διαφορετικό πριν μπορέσει να σταθεί δίπλα στον εαυτό του. Δεν χρειάζεται πρώτα να λυθεί η δυσκολία, να εξαφανιστεί ο φόβος ή να γίνει αποδεκτή κάθε απώλεια. Η φροντίδα μπορεί να αρχίσει μέσα στην ίδια τη δυσκολία.
Η νεότερη βιβλιογραφία δείχνει επίσης ότι παρεμβάσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα που καλλιεργούν την αυτοσυμπόνια σε μεγαλύτερους ενήλικες παρουσιάζουν ενθαρρυντικά αποτελέσματα ως προς την ψυχολογική ευεξία και ορισμένους δείκτες ψυχικής δυσφορίας. Ωστόσο, η σχετική ερευνητική βάση βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη και δεν δικαιολογεί ισχυρισμούς ότι μια συγκεκριμένη τεχνική είναι αποτελεσματική για όλους.
Από μια περισσότερο υπαρξιακή ματιά, λοιπόν, η αυτοσυμπόνια δεν αφορά μόνο το να είμαστε «καλοί με τον εαυτό μας». Αφορά τον τρόπο με τον οποίο συναντούμε την ανθρώπινη περατότητα. Τη δυνατότητα να αναγνωρίζουμε ότι δεν ελέγχουμε τα πάντα, ότι ο χρόνος αλλάζει το σώμα και τη ζωή μας, ότι υπάρχουν απώλειες που δεν μπορούν να αναστραφούν, χωρίς όμως αυτά να μας αναγκάζουν να απορρίψουμε τον άνθρωπο που γινόμαστε.
Το ερώτημα ίσως δεν είναι τελικά μόνο «πώς θα παραμείνω όπως ήμουν;».
Ίσως σταδιακά γίνεται:
«Πώς μπορώ να παραμείνω σε σχέση με τον εαυτό μου, ακόμη κι όταν δεν είμαι πια ακριβώς αυτός που ήμουν;»
Εκεί η αυτοσυμπόνια συναντά την ψυχική ανθεκτικότητα όχι ως άρνηση της ευαλωτότητας αλλά ως έναν τρόπο να ζούμε μαζί της. Να αφήνουμε χώρο σε όσα χάνονται, χωρίς να θεωρούμε ότι μαζί τους χάνεται ολόκληρη η αξία μας. Να μπορούμε να δεχτούμε βοήθεια χωρίς να αισθανόμαστε ότι παύουμε να είμαστε αυτεξούσιοι άνθρωποι. Και να επιτρέπουμε στη ζωή να συνεχίζει να έχει νόημα, ακόμη και όταν η μορφή αυτού του νοήματος αλλάζει.
Η γήρανση δεν μας ζητά απαραιτήτως να αγαπήσουμε κάθε αλλαγή που φέρνει.
Ίσως μας καλεί σε κάτι περισσότερο ανθρώπινο το να μπορούμε να κοιτάξουμε αυτό που αλλάζει, αυτό που χάνεται και αυτό που παραμένει και να εξακολουθούμε να στεκόμαστε δίπλα στον εαυτό μας.